Ketensamenwerking in de circulaire bouw: bouwteam versus traditioneel
De bouwsector zit midden in een enorme verandering. We moeten anders gaan bouwen, want nu gooien we nog te veel materialen weg.
In Europa is meer dan 35% van al het afval afkomstig van bouwprojecten. Dat is zonde en dat kan echt niet meer. De oplossing? Circulair bouwen met biobased materialen en slim hergebruik via urban mining. Maar hoe pak je dat aan?
De manier waarop je samenwerkt in de keten maakt of breekt je project. Traditioneel aanbesteden werkt niet meer voor deze nieuwe manier van denken.
Een bouwteam werkt wel. Laten we eens kijken hoe dat precies werkt en waarom dit de toekomst is.
Wat is ketensamenwerking?
Ketensamenwerking betekent simpelweg dat je niet meer in lineaire rijtjes denkt, maar in een kringloop.
Je betrekt alle partijen veel eerder bij het ontwerp. Denk aan architecten, aannemers, leveranciers van biobased materialen en zelfs de partijen die later het gebouw onderhouden of slopen.
In plaats van dat de opdrachtgever alles voorschrijft en de rest uitvoert, gaan ze samen aan tafel. In de circulaire bouw draait het om materiaalstromen vasthouden. Materialen zoals hout, stro of hergebruikte bakstenen verdienen een plek in het ontwerp. Dat lukt alleen als je de leverancier kent voordat je de tekening maakt.
Ketensamenwerking is dus de motor achter circulair bouwen. Zonder deze samenwerking blijven materialen in de afvalstroom belanden.
Waarom ketensamenwerking de oplossing is voor veel problemen in de bouw
De traditionele bouw kent veel verspilling. Opdrachtgevers schrijven vaak alles tot in de puntjes voor, zonder te weten wat er technisch mogelijk is met nieuwe circulaire materialen. Het gevolg? Aannemers moeten leveren wat op het papier staat, ook als er een beter alternatief is.
Dat leidt tot frustratie en materiaalverspilling. Met ketensamenwerking los je dit op.
Je haalt de kennis van de markt veel eerder op. Stel je wilt bouwen met biobased materialen, zoals houtwolisolatie of vlasbeton.
De leverancier kan dan meteen aangeven wat de isolatiewaardes zijn en hoe je het constructief toepast. Je voorkomt teleurstellingen en bouwt slimmer. Bovendien is het een vereiste voor de toekomst: de EU wil in 2050 een volledig circulaire economie hebben. Nederland loopt voorop met strengere BENG-eisen (bijna energieneutrale gebouwen) en die vragen om een integrale aanpak.
Waarom een bouwteam geschikt is als aanjager voor circulair bouwen
Een bouwteam is een samenwerkingsvorm waarbij opdrachtgever en aannemer (en andere experts) vroeg in het proces samenkomen. Je sluit geen traditioneel contract af waarin de aannemer pas begint als het ontwerp af is.
Nee, je werkt samen aan het ontwerp. Dit is cruciaal voor circulair bouwen. Want circulariteit zit ‘m vaak in details: hoe verbind je materialen zonder lijm?
Hoe ontwerp je voor demontage? Als je pas in de uitvoeringsfase nadenkt over hergebruik, is het te laat.
Het aanbesteden van circulair bouwen
In een bouwteam bespreek je deze zaken al in de schetsfase. Je kunt dan een Trade Off Matrix (TOM) gebruiken om keuzes te maken. Dit model helpt om afwegingen te maken tussen circulariteit, kosten, duurzaamheid en comfort. Zo voorkom je dat circulariteit een 'laag' wordt die je achteraf toevoegt.
Dat is een veelgemaakte fout. Het moet integraal ontworpen worden.
Traditioneel aanbesteden werkt contraproductief voor circulaire ambities. Je vraagt dan om een lage prijs voor een voorgeschreven product. Maar bij circulair bouwen gaat het om de waarde op lange termijn.
Hoe pak je dat aan? In een bouwteamvorm geef je een programma van eisen mee, maar geen starre tekeningen.
UAV-GC contract en circulariteit
Je vraagt het bouwteam om met oplossingen te komen voor biobased materialen en hergebruik. Bijvoorbeeld: "Dit gebouw moet 50% hergebruikte materialen bevatten, afkomstig van urban mining projecten." Het bouwteam zoekt dan uit welke materialen beschikbaar zijn en hoe die toegepast kunnen worden. Dit werkt veel beter dan een aanbesteding waarbij je eist dat er specifieke bakstenen gebruikt worden die misschien niet circulair zijn.
Er bestaan verschillende contractvormen. Een bekende is het UAV-GC contract (Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contractvormen).
Hierbij ontwerpt en bouwt de aannemer binnen vooraf vastgestelde eisen en randvoorwaarden. Dit klinkt misschien handig, maar het kan beperkend werken voor circulaire innovatie.
Als je een strak UAV-GC contract hebt liggen, is er weinig ruimte voor de aannemer om te experimenteren met nieuwe biobased materialen of demontabele constructies. De eisen zijn al vastgelegd. Daarom is een bouwteam vaak beter voor circulaire projecten.
Bouwteam en circulariteit
Hier beweeg je mee met de mogelijkheden die de markt biedt. Je houdt ruimte voor innovatie.
De kracht van een bouwteam zit in de vroegtijdige betrokkenheid. Je betrekt beheerders en leveranciers actief in het ontwerpproces. Stel je voor: je wilt een kantoorpand bouwen met houten modules. In een bouwteam zit de houtleverancier al aan tafel in de schetsfase.
Die kan direct vertellen dat je beter een andere verbinding kunt gebruiken voor demontage. Je voorkomt hiermee dure aanpassingen later.
Ook de beheerder kan input geven over onderhoud. Hoe maak je biobased gevels schoon zonder schade? Deze kennis is goud waard. In een traditioneel proces hoor je dit pas veel later, als het te laat is om aan te passen.
Voordelen bouwteams voor circulair bouwen
- Vroegtijdige inzet van kennis: Je gebruikt de expertise van leveranciers van biobased materialen direct bij het ontwerp.
- Transparante keuzes: Met een TOM (Trade Off Matrix) weeg je circulariteit af tegen kosten en prestaties.
- Risicobeheersing: Onzekerheden over nieuwe materialen worden vroeg besproken en opgelost.
- Focus op waarde: Je kijkt naar de totale levensduur, niet alleen naar de bouwkosten.
- Betere samenwerking: Vertrouwen groeit door vroegtijdig samenzitten, wat nodig is voor complexe circulaire projecten.
Praktijkvoorbeelden en resultaten
Er zijn al mooie resultaten geboekt met ketensamenwerking. Onderzoek in 2024 naar 15 vastgoedonderhoudsbedrijven en 45 woningcorporaties laat zien dat projecten met een bouwteam sneller circulariteit integreren.
Waar traditionele projecten vaak vastlopen op contractuele eisen, lopen deze projecten soepeler.
Een ander voorbeeld is een experiment uit 2019-2020. Hierbij werden 15 wijken aangepakt, plus 3 extra wijken, specifiek gericht op circulair renoveren. In de wijken waar een bouwteam werd ingezet, werden materialen hergebruikt uit urban mining.
Denk aan oude bakstenen uit gesloopte woningen die weer werden toegepast in nieuwe gevels. In de traditionele projecten bleef deze samenwerking vaak uit, met meer afval als gevolg.
De resultaten zijn duidelijk: bouwteams zorgen voor minder afval en een hoger percentage hergebruikte materialen. Bovendien zijn de kosten op langere termijn lager, omdat je materialen hergebruikt in plaats van nieuwe te kopen.
Praktische tips voor je volgende project
Wil je aan de slag met ketensamenwerking in de circulaire bouw? Hier zijn concrete tips om direct toe te passen.
- Zet het bouwteam vroeg in: Roep ze bijeen in de allereerste ontwerpfase. Wacht niet tot de tekeningen af zijn.
- Gebruik een TOM: Maak een Trade Off Matrix om keuzes te maken. Weeg circulariteit af tegen kosten, comfort en duurzaamheid.
- Vermijd strakke UAV-GC contracten: Bij innovatieve circulaire oplossingen heb je flexibiliteit nodig. Kies voor een bouwteamcontract.
- Betrek beheerders en leveranciers: Vraag ze actief mee te denken. Zij weten wat er nodig is voor onderhoud en hergebruik.
- Focus op urban mining: Kijk niet alleen naar nieuwe biobased materialen. Bestaande materialen hergebruiken is minstens zo belangrijk. Vraag je af: wat is er lokaal beschikbaar?
De transitie naar een volledig circulaire economie in 2050 is een flinke opgave. Maar met de juiste samenwerking en de juiste contractvormen kom je een heel eind. Een bouwteam is niet alleen een manier van contracteren, het is een mindset.
Je deelt kennis, risico’s en successen. En dat is precies wat nodig is om de bouwsector te verduurzamen.