Het verschil tussen embodied energy en operational energy in de MPG
Je staat op het punt om een huis te bouwen of te verbouwen.
Je hebt het al over EPS-vrij isoleren, houtvezelplaten van Gator en misschien wel een fundering van Geowoning. Je bent bezig met de toekomst.
Maar dan komt er een term op je af die als een baksteen voelt: de MPG. Mineralen Petroleumbijslag. Klinkt ingewikkeld, maar het is eigenlijk je rapportcijfer voor duurzaamheid. En dat cijfer hangt af van twee heel verschillende dingen: embodied energy en operational energy. Laten we dit samen ontmaskeren, zonder ingewikkelde theorie, maar met praktische voorbeelden waar je wat mee kunt.
Embodied energy: de verborgen energie in je muren
Stel je voor: je hebt een baksteen. Die lijkt gewoon van klei te zijn.
Maar voordat die steen in jouw muur zit, is er een wereld aan energie verbruikt. De klei is uit de grond gehaald, vervoerd, gebakken in een oven op 1000 graden, en weer vervoerd. Dat is embodied energy, oftewel 'ingebouwde energie'.
Het is de totale energie die nodig was om een bouwproduct te maken, van grondstof tot en met de fabriekspoort.
En dat is een enorme berg energie die je bij de start van het bouwproces al 'uitgeeft'. Bij circulair bouwen draait het juist om het verlagen van deze energie. Neem een product als Cross Laminated Timber (CLT) van bijvoorbeeld Timber Engineering. De boom groeit en neemt CO2 op.
Zagen, schaven, verlijmen: dat kost energie, maar lang niet zoveel als een staalbalk of een betonnen kolom. De embodied energy van hout is vaak maar 1 tot 2 MJ per kilo, terwijl dat voor staal al snel oploopt naar 20-30 MJ.
Dat verschil zie je direct terug in je MPG-berekening. Je bouwt als het ware met opgeslagen zonne-energie. Denk ook aan biobased materialen zoals hennepbeton van HempFlax of isolatieplaten van schapenwol.
De boer oogst de hennep, de fabriek verwerkt het tot blokken. Die keten is kort en lokaal.
De energie die erin zit, is vooral de landbouwmotor en het vervoer. Dit is de 'embodied carbon' die je wilt minimaliseren. Urban mining speelt hier een prachtige rol in.
Waarom nieuwe materialen winnen als je een bestaand kantoorpand van 1995 kunt slopen en het beton en de kozijnen opnieuw kunt gebruiken? De embodied energy van hergebruikte materialen is nihil, want die energie is al 'vergeten'.
Operational energy: de energie die je huis elke dag slurpt
Embodied energy is de energie voor de bouw. Operational energy is de energie voor het leven.
Dit is de stroom die je nodig hebt om te verwarmen, te koelen, te verlichten en te ventileren zodra je de sleutel hebt. Dit is de energie die elke maand op je energierekening staat.
In de MPG-berekening wordt dit vaak vertaald naar de 'energieprestatiecoëfficiënt' (EPC) of de 'BENG'-waarden (Bijna EnergieNeutrale Gebouwen). Een huis met veel glas en weinig isolatie heeft een hoge operational energy. Je stookt je geld letterlijk de kachel uit. Een passiefhuis van Heijmans of een project van Ballast Nedam Development dat volgens de nieuwste isolatienormen is gebouwd, heeft een extreem lage operational energy.
Je hebt nauwelijks een verwarming nodig. Het gaat hier om de prestatie over de levensduur, vaak berekend over 50 jaar.
Het draait allemaal om de balans. Je kunt kiezen voor een superisolerend huis (lage operational energy) door te bouwen met materialen die weinig embodied energy hebben. Dat is de gouden combinatie.
Kies je voor dik glas en staal (hoog embodied energy) maar verbruik je weinig stroom? Of kies je voor hout en wol (laag embodied energy) maar is het huis slecht geïsoleerd? De MPG berekent deze afweging voor je.
De rekensom: Hoe de MPG de twee samenbrengt
De MPG (Mineralen Petroleumbijslag) is in feite een som die de milieu-impact van materialen (embodied) en de milieu-impact van het energieverbruik (operational) bij elkaar optelt. De eenheid is in 'kilogram CO2-equivalent per vierkante meter per jaar'.
Een lage MPG is goed. Met de komende aanscherping van de MPG-grenswaarden geldt vanaf 2030 voor woningen een eis van maximaal 0,4 kg CO2/m2/jaar.
Nu zitten veel projecten daar nog ruim boven. Laten we een voorbeeld berekenen. Stel, je bouwt een kleine woning van 100 m2.
Je gebruikt veel nieuw beton en staal. De embodied energy van de materialen levert een bijdrage van 300.000 kg CO2 over de levensduur. Dat is 300.000 / (50 jaar * 100 m2) = 6 kg CO2/m2/jaar. Alleen de materialen zitten dus al boven de toegestane norm voor 2030!
Dan mag je operational energy bijna nul zijn om te slagen. Gebruik je circulaire materialen?
Stel je kooop een partij hergebruikte kozijnen via Marktplaats of een gespecialiseerde sloopbedrijf als New Horizon. Die kosten €500 per stuk in plaats van €1500 nieuw.
De embodied energy is bijna nul. Je bespaart direct op je MPG-score. Als je dan ook nog kiest voor 12 cm houtvezelisolatie (bijv. Gator P5) i.p.v.
EPS, daalt je impact verder. Je hebt nu ruimte over om eventueel een warmtepomp te financieren die je operational energy verlaagt.
Prijzen en keuzes: Invloed op je begroting
De impact van embodied energy op je portemonnee is direct zichtbaar in de materiaalkeuze. Een standaard betonnen vloer (kanaalplaat) kost ongeveer €120 per m2.
Een houten vloer van CLT kost vaak €140 per m2. Het lijkt duurder, maar door de lage MPG-waarde hoef je minder te investeren in dure installaties om aan de energie-eisen te voldoen. Bovendien is hout sneller te monteren, wat scheelt in bouwtijd en arbeidskosten.
Kijk naar subsidie. De ISDE (Investeringssubsidie Duurzame Energie) subsidieert vooral de operational energy (warmtepompen, zonnepanelen).
Echter, er zijn specifieke regelingen voor biobased materialen of slooppremies voor circulair slopen. Als je een bestaand pand sloopt en het materiaal opnieuw inzet (urban mining), kun je in aanmerking komen voor de Sloop- en hergebruiksubsidie. Dit kan oplopen tot €2,50 per kilogram hergebruikt materiaal.
Tel dat eens op bij een project van 50.000 kg materiaal. Er zijn ook tools die je helpen.
Software zoals One Click LCA of de MPG-calculator van DGBC geven inzicht; gebruik ook een handige MPG-berekening checklist voor professionals om grip te houden op je milieuprestatie.
De kosten voor deze software zijn vaak €500 tot €1000 voor een project. Een schijntje vergeleken met de boetes die je krijgt als je in 2030 niet voldoet, of de verkeerde materiaalkeuzes die je jarenlang duurder uit laten komen. Denk aan de kosten van het vervangen van isolatie na 15 jaar omdat je de verkeerde (niet-circulaire) keuze hebt gemaakt.
Praktische tips voor jouw project
Wil je echt het verschil maken? Begin dan bij het ontwerp.
Vraag je architect niet alleen naar de plattegrond, maar naar de materiaalkeuze.
"Is dit ontwerp te bouwen met lokaal hout en hergebruikte bakstenen?" Een ontwerp met een eenvoudige vorm heeft minder snijverlies en minder lijm nodig. Dit verlaagt de embodied energy en scoort beter in de rekenstappen van de milieuprestatie. Doe ook een 'urban mining' scan voordat je begint.
Ga langs bij sloopbedrijven of kijk op sites als Marktplaats of de website van Circl. Zoek naar partijen Douglas hout, stalen kozijnen of zelfs complete badkamers.
Je kunt een badkamer van €15.000 nieuw vaak samenstellen voor €3.000 uit tweedehands materialen die er nog als nieuw uitzien. Dit is pure winst voor je MPG en je budget. Focus op de 'gouden combinatie': isolatie en luchtdichtheid. Gebruik materialen die werken als een 'damp-open' systeem, zoals houtvezel of kalkhennep.
Ze reguleren vocht en zorgen voor een gezond binnenklimaat, wat de operational energy (denk aan ontvochtigingsapparaten) verlaagt.
Zorg dat je huis zo luchtdicht is als een pot pindakaas. Een kier van 1 cm2 kan al zorgen voor een warmteverlies dat vergelijkbaar is met een gat van 10 cm2.
Sluit af met een circulair contract. Spreek met je aannemer af dat restmaterialen worden opgeslagen en hergebruikt, of dat hij ze inlevert bij een circulaire hub. Vraag om een Materialen Paspoort voor je woning. Hierin staat welke materialen