De rol van de opdrachtgever in het stimuleren van circulair bouwen
Je bent opdrachtgever. Je vraagt een gebouw aan en je wilt dat het circulair wordt gebouwd.
Dat klinkt simpel, maar het is een wereld van verschil met de traditionele bouw. Waarom? Omdat jij de vraag bepaalt. Jij zet de toon.
Zonder jouw heldere eisen en vragen blijft circulair bouwen vaak bij goede bedoelingen.
In Nederland zetten we vol in op een volledig circulaire bouweconomie in 2050. Dat is geen verre toekomst meer; het is nu. En jij, als opdrachtgever, bent de motor achter die verandering.
Je kunt de markt bewegen, innovatie uitlokken en echt impact maken. Laten we eens kijken hoe je dat doet, zonder ingewikkelde theorie, maar met concrete stappen die je morgen al kunt zetten.
Circulaire bouweconomie
Een circulaire bouweconomie betekent dat materialen niet worden verbruikt, maar worden gebruikt en hergebruikt. Denk aan houten gevelpanelen die na 30 jaar weer makkelijk uit elkaar gehaald kunnen worden en opnieuw gebruikt worden. Of bakstenen die je van een sloopproject haalt en weer inzet in een nieuw gebouw.
Het doel is simpel: geen afval, alleen maar grondstoffen die blijven circuleren.
In Nederland is hier een heel programma voor opgezet, het Uitvoeringsprogramma Circulaire Bouw Economie, dat eind 2018 startte. Het idee is dat we in 2023 al zover zijn dat alle uitvragen van overheden 100% circulair zijn.
Dat is een flinke opgave, maar het kan. Als opdrachtgever vraag je niet meer alleen om een gebouw, maar om een systeem waarin materialen een tweede, derde of zelfs vierde leven krijgen. Natuurlijk loop je tegen dingen aan.
Knelpunten circulaire bouweconomie
De grootste knelpunten zijn vaak de kosten en de beschikbaarheid van circulaire materialen.
Een biobased materiaal, zoals houtvezelisolatie, kan duurder zijn dan traditioneel glaswol. Maar dat is maar schijn. Op de lange termijn, als je het hergebruik meerekent, wordt het vaak voordeliger. Een ander knelpunt is de kennis.
Niet iedere aannemer heeft ervaring met urban mining, het opgraven van materialen uit bestaande gebouwen. Je moet soms nog uitleggen dat je geen nieuwe bakstenen wilt, maar stenen van een gesloopt kantoor.
Dit vraagt om een andere mindset, niet alleen van jou, maar van de hele keten.
Je moet soms net een stapje harder lopen om de juiste partijen te vinden.
Aanbesteden en regels circulair bouwen
Bij aanbesteden draait het om heldere regels. Je kunt niet zeggen: "Bouw circulair, maar verder mag je het zelf weten." Dan gebeurt er niets.
Je moet specifiek vragen om materialen met een lage milieubelasting, om demontageconstructies, om hergebruikte materialen.
De Transitieagenda Circulaire Bouweconomie geeft hier richtlijnen voor. Een handige tool is het 10-Model voor het bepalen van circulariteitswinst. Dit model helpt je om stap voor stap te meten hoe circulair je plan is.
Je kijkt naar materiaalkeuze, levensduur, en hoe makkelijk iets te demonteren is. Zo voorkom je dat je alleen op prijs selecteert, maar ook op duurzaamheid.
MilieuPrestatie Gebouwen
En vergeet niet: vraag helder af. Hoe specifieker je vraag, hoe beter de oplossingen die je krijgt. De MilieuPrestatie Gebouwen (MPG) is een cijfer dat laat zien hoeveel milieubelasting een gebouw heeft, vooral door materialen. Het is een verplicht onderdeel voor nieuwbouw en grotere renovaties.
De MPG eis is momenteel 1,0 of lager, maar die wordt steeds strenger.
Als opdrachtgever kun je hier slim op sturen. Vraag niet alleen om een lage MPG, maar vraag ook naar de onderliggende materialen. Kies voor biobased materialen zoals hout of stro, die een lage milieubelasting hebben.
Of voor gerecycled beton, waarbij het cement wordt vervangen door materialen uit urban mining. Een lage MPG betekent niet altijd duurder.
Soms kies je voor een materiaal dat lokaal beschikbaar is, waardoor transportkosten dalen. Het gaat om de combinatie van materialen en ontwerp.
Woningcorporaties en circulair renoveren
Woningcorporaties hebben een enorme opgave. Ze beheren duizenden woningen die vaak toe zijn aan renovatie.
Uit cijfers van RVO blijkt dat renovatie soms twee keer zoveel milieudruk heeft als nieuwbouw. Dat komt omdat je vaak met bestaande constructies werkt en materialen niet makkelijk kunt vervangen. Maar het kan anders.
Denk aan het vervangen van een dak door een houten systeem dat demontabel is.
Of het inzetten van hergebruikte keukens uit gesloopte woningen. Een voorbeeld: een corporatie in Utrecht renoveerde 100 woningen met materialen uit urban mining. Ze haalden oude tegels en houten vloeren uit andere panden en verwerkten die opnieuw.
De kosten waren vergelijkbaar met nieuwe materialen, maar de milieubelasting daalde met 40 procent. Als opdrachtgever kun je hierop sturen door in de aanbesteding te vragen naar specifieke hergebruikte materialen.
Rijksvastgoed en een circulaire toekomst
Het Rijksvastgoedbedrijf is een grote speler. Ze beheren gebouwen zoals kantoren, gevangenissen en kazernes.
Ze publiceerden het inspiratieboek 'Bouwen aan een circulaire toekomst'. Daarin staan praktijkvoorbeelden, zoals het hergebruik van stalen frames uit gesloopte kantoren voor nieuwe bouwprojecten.
Als opdrachtgever kun je leren van deze voorbeelden. Stel je voor: je vraagt een nieuw kantoor en je wilt dat 50 procent van de materialen uit urban mining komt. Het Rijksvastgoed laat zien dat dit kan, door slim te ontwerpen en samen te werken met leveranciers. Ze werken samen met partijen zoals BAM, die onlangs twee producenten van houten gevelonderdelen overnam. Dit soort stappen zorgen ervoor dat de markt groeit en materialen beschikbaar komen.
Kracht van de opdrachtgever bij circulair bouwen
Jij hebt de macht. Als opdrachtgever bepaal je wat er gebouwd wordt.
Je kunt eisen stellen aan materialen, ontwerp en proces. Geen aannemer die zegt: "Het kan niet." Jij vraagt en de markt levert.
De kracht zit in het proces: zet het helder op papier, vraag helder af. Gebruik bijvoorbeeld een circulaire vraagdocumentatie. Daarin leg je vast dat je materialen wilt die herbruikbaar zijn, dat je wilt samenwerken met partijen die urban mining toepassen, en dat je een lage MPG nastreeft. Ook sluit je aan bij Buyer Groups Bouw.
Dit zijn groepen opdrachtgevers die samen een marktvisie ontwikkelen. Door samen te werken, vergroot je je kracht en krijg je meer invloed op de markt.
Je voorkomt dat je als individu moet uitleggen wat circulair bouwen is; de groep doet dat voor je.
Handreiking Opdrachtgeverschap Conceptueel en Circulair Bouwen
Er is een handreiking beschikbaar sinds eind januari 2022, ontwikkeld door Pioneering. Deze handreiking is speciaal voor opdrachtgevers en legt uit hoe je conceptueel en circulair bouwen aanpakt.
Conceptueel bouwen betekent dat je standaardonderdelen gebruikt die je kunt combineren, zoals houten modules die je in verschillende configuraties kunt bouwen. De handreiking geeft praktische stappen: begin met een circulaire visie, stel eisen aan materialen, en meet de voortgang. Het is geen dik boek, maar een handig document van een paar pagina's.
Je kunt het gebruiken om je aanbesteding op te baseren. Als je deze handreiking volgt, voorkom je dat je te veel focust op de inhoud van het gebouw en niet op het proces.
De markt is er klaar voor.
Het proces is waar de winst zit. De markt beweegt. Producenten zoals De Groot Vroomshoop en Derix maken nu platen van tientallen meters die makkelijk te demonteren zijn.
BAM investeert in houten gevelonderdelen. Biobased materialen, zoals hout en stro, worden steeds betaalbaarder.
De prijzen liggen nu rond de 10-20 procent hoger dan traditionele materialen, maar door schaalvergroting dalen ze snel.
Urban mining wordt een serieuze optie; materialen uit sloopprojecten zijn vaak goedkoper dan nieuwe. Als opdrachtgever kun je hierop inspelen door vroeg in het proces te vragen naar beschikbare materialen. De markt is er klaar voor; jij moet alleen de vraag helder stellen.
Praktische tips voor opdrachtgevers
Wil je aan de slag? Begin met een circulaire visie op papier. Schrijf op wat je wilt bereiken, bijvoorbeeld 50 procent hergebruikte materialen.
Vraag in je aanbesteding specifiek naar biobased materialen of urban mining. Gebruik de MPG om keuzes te maken; kies materialen met een score onder de 1,0.
Sluit je aan bij een Buyer Group om samen met andere opdrachtgevers kennis te delen. En stel een procesmanager aan die toeziet op de circulariteit, niet alleen op de bouw.
Een tip: begin klein. Renoveer een enkel gebouw circulair, leer ervan en breid uit. De kosten? Voor een gemiddelde woningrenovatie met circulaire materialen reken je op 5-10 procent meer investering, maar door hergebruik verdien je dat terug in 10 jaar.
Het gaat niet om perfectie, maar om stappen vooruit. Jij bent de opdrachtgever; jij maakt het verschil.