Circulair sportcomplex: sporthal en zwembad met herbruikbare materialen
Stel je voor: een sportcomplex dat niet alleen fungeert als plek om te zwemmen of te sporten, maar als een waardevolle 'materiaalbank' voor de toekomst. Geen bouwproject dat eindigt met de oplevering, maar een begin van een nieuwe cyclus. Dat is de essentie van circulair bouwen.
We hebben het over gebouwen die zijn opgebouwd uit biobased materialen of volledig demontabel zijn, zodat elk onderdeel later weer hergebruikt kan worden.
In Nederland laten gemeentes als Venlo en Gooise Meren zien dat het kan. Ze bouwen niet zomaar een sporthal of zwembad; ze creëren een blauwdruk voor de toekomst.
Het idee van 'urban mining' speelt hier een enorme rol. In plaats van grondstoffen uit de aarde te halen (minen), halen we ze uit de stad (urban mining). Een oud gebouw wordt niet gesloopt en afgevoerd, maar 'geoogst'.
Dit vraagt om een totaal andere mindset. Je kijkt niet naar sloopkosten, maar naar de restwaarde van materialen.
Het is een systeem waarbij we afval de wereld uit helpen en producten zo ontwerpen dat ze oneindig meegaan. Dat is niet alleen goed voor de planeet, het blijkt in steeds meer gevallen een slimme economische keuze.
Nieuw zwembad in Venlo: energiezuinig, circulair en omgeven door groen
Venlo is een pionier op het gebied van Cradle to Cradle (C2C) bouwen.
De gemeente liet al in 2016 het Stadskantoor openen als een van de eerste grote C2C-gebouwen ter wereld. Dit was het startsein voor een nieuwe manier van denken. De kennis die ze daar opdeden, passen ze nu toe op hun sportvoorzieningen.
Het zwembad De Wisselslag wordt gebouwd volgens de strengste C2C-principes. Dit betekent dat alle materialen die gebruikt worden veilig en herbruikbaar zijn.
Een prachtig voorbeeld van deze aanpak is het Holland Casino Venlo, dat in 2021 werd opgeleverd.
Dit gebouw is een waar icoon van circulair design. Een van de meest opvallende details is de enorme houten 'stengel' die door het gebouw groeit. Deze stengel is 25 meter hoog en heeft een diameter van 3,2 meter. Dit is niet zomaar een decoratief element; het toont aan dat je met biobased materialen (in dit geval hout) enorme structuren kunt realiseren die CO2 opslaan in plaats van uitstoten.
De lessen uit het casino en het stadskantoor worden nu direct toegepast in het zwembad. De focus ligt op energiezuinigheid en het gebruik van materialen die je na hun levensduur weer volledig kunt inzetten voor nieuwe producten.
Denk aan badkamertegels die zonder schade uit de muur kunnen worden gehaald of vloeren die niet gelijmd zijn. Zo ontstaat een zwembad dat een positieve bijdrage levert aan de natuur, in plaats van deze uit te putten.
Wat komt er kijken bij de bouw van een circulaire sporthal in Muiden?
Terwijl Venlo de focus legt op C2C, kiest de gemeente Gooise Meren (waar Muiden onder valt) voor een pragmatische circulaire aanpak. In maart 2023 werd sporthal Bredius in Muiden opgeleverd.
Dit project laat zien dat circulariteit haalbaar is binnen bestaande budgetten en planningen. De keuze voor een 'design & build'-contract was hier cruciaal. Bij deze contractvorm is één partij verantwoordelijk voor zowel het ontwerp als de uitvoering.
Dit zorgt voor een intense samenwerking en dwingt de aannemer om na te denken over materiaalgebruik en demontage vanaf de allereerste schets.
Een van de belangrijkste materialen in sporthal Muiden is rubberwood. Dit is een duurzaam houtsoort die afkomstig is van rubberbomen die geen latex meer produceren. Vroeger werden deze bomen vaak verbrand; nu krijgen ze een tweede leven als bouwmateriaal. Het is een perfect voorbeeld van biobased bouwen.
Het materiaal is sterk, hernieuwbaar en zorgt voor een warme uitstraling in de sportzaal. De bouw van een dergelijke hal vereist een strakke regie.
Je moet van tevoren precies weten wat je wilt bouwen en welke materialen je daarvoor gaat gebruiken. In Muiden is er bewust voor gekozen om materialen te gebruiken die makkelijk te demonteren zijn. Zo kan de sporthal in de toekomst worden aangepast of zelfs verplaatst zonder dat alles op de schop moet.
Wat verstaat Gooise Meren onder circulariteit?
Dit is de kern van circulair bouwen: flexibiliteit behouden voor de toekomst.
Voor Gooise Meren betekent circulariteit vooral dat materiaalgebruik wordt geminimaliseerd en dat materialen hun waarde behouden. De gemeente heeft de ambitie om vanaf 2025 alles circulair in te kopen. Dit gaat veel verder dan alleen bouwmaterialen; het betreft ook kantoorartikelen, voertuigen en diensten.
In de context van de sporthal betekent dit dat ze kijken naar de 'gebruikscyclus' van elk onderdeel. De focus ligt op drie kernwoorden: losmaakbaar, uitneembaar en pure materialen.
'Losmaakbaar' betekent dat materialen niet permanent aan elkaar vastzitten met lijm of onherstelbare verbindingen. 'Uitneembaar' wil zeggen dat je onderdelen makkelijk kunt vervangen of meenemen naar een ander project.
Hoe houd je de kosten van circulair bouwen in de hand?
En 'pure materialen' houdt in dat materialen niet vervuild zijn met chemische stoffen, wat het recyclen of composteren makkelijker maakt. Zo weet je zeker dat een houten balk over 50 jaar nog steeds als hout te gebruiken is. Een veel gehoorde angst is dat circulair bouwen veel duurder is.
In Muiden hebben ze laten zien dat dit niet altijd waar is.
De keuze voor een design & build-contract helpt hier enorm bij. Doordat de aannemer vanaf het begin betrokken is, kan hij direct schakelen als materialen duurder uitvallen of als er een slimmere bouwmethode is. Dit voorkomt dure verrassingen tijdens de bouw. Een andere slimme truc is om inkopers vroeg in het proces te betrekken.
Zij weten vaak waar schaarse materialen te krijgen zijn of welke leveranciers meedenken in hergebruik. Daarnaast is het slim om te investeren in materialen die lang meegaan.
Zijn er nieuwe ontwikkelingen toegepast?
Hoewel de aanschafprijs soms iets hoger is, bespaar je op de lange termijn omdat je niet na 20 jaar alles opnieuw hoeft aan te schaffen. Je betaalt dus voor kwaliteit en toekomstbestendigheid, niet alleen voor de bouw. Zeker, in projecten als sporthal Bredius worden moderne technieken toegepast die vroeger ondenkbaar waren.
Zo is er geëxperimenteerd met vloeren die niet gelijmd zijn. In traditionele bouw worden vloertegels vaak vastgekit.
Als je die eruit moet halen, breekt de ondergrond vaak kapot en belandt alles op de stort. In Muiden kozen ze voor losmaakbare systemen. Dit vereist creativiteit, maar het resulteert in een vloer die na 30 jaar makkelijk vervangen kan worden zonder rommel.
Ook de materialen zelf zijn vernieuwend. Naast rubberwood worden er steeds vaker andere biobased materialen gebruikt, zoals hennepbeton of circulair staal.
Deze materialen hebben een veel lagere CO2-voetafdruk dan traditionele materialen zoals beton en baksteen. Het doel is om gebouwen te maken die niet alleen staan, maar die ook bijdragen aan een beter klimaat. Dat is de nieuwe standaard voor sportcomplexen in Nederland.
Praktische tips voor een circulair sportcomplex
Wil je zelf aan de slag met een circulair project? Dan zijn er een aantal dingen die je direct kunt toepassen.
Ten eerste: begin met de eindfase in gedachten. Vraag je bij elk materiaal af: "Hoe ga ik dit over 50 jaar weer verwijderen?" Als je daar nu al antwoord op hebt, voorkom je problemen later.
Ten tweede: kies voor een contractvorm die samenwerking stimuleert, zoals design & build. Dit zorgt ervoor dat de bouwer verantwoordelijkheid voelt voor de materiaalkeuze en de demontage. Tot slot: durf te vragen naar alternatieven. Vraag leveranciers niet alleen om een prijs, maar ook om hun visie op circulariteit.
Kunnen ze garanderen dat hun product na gebruik weer ingekocht kan worden?
Door deze vragen te stellen, stimuleer je de markt om te verduurzamen. Zo bouwen we samen aan sportcomplexen die klaar zijn voor de toekomst.