Circulair metselwerk: het opnieuw optrekken van een muur met oude stenen
Stel je voor: je staat voor een oude fabriek die gesloopt wordt. De bakstenen muur glanst nog, met een verweerde gloed die je niet in de bouwmarkt koopt.
In plaats van alles in de puinbak te gooien, kies je voor een slimme aanpak.
Je breekt de muur zorgvuldig af en gebruikt diezelfde stenen om een nieuwe wand te optrekken. Dat is circulair metselwerk in een notendop: oude materialen krijgen een nieuw leven, zonder kwaliteit te verliezen. In Nederland werken we toe naar een volledig circulaire economie in 2050, en hergebruik van bakstenen is daar een perfect voorbeeld van. Het bespaart niet alleen grondstoffen, maar ook enorm veel CO2.
Duurzaam bouwen met karakter
Hergebruikte bakstenen geven een gebouw direct karakter. Een nieuwe muur van oude stenen vertelt een verhaal, met een warme, onregelmatige tint die nieuw materiaal vaak mist.
Maar het gaat verder dan uitstraling. Door stenen te hergebruiken, verminder je de vraag naar nieuwe klei en energie voor bakovens. Dat is hard nodig, want de bouwsector is verantwoordelijk voor een groot deel van de CO2-uitstoot.
Rebrick, een bekende speler in Nederland, laat zien hoe groot de impact kan zijn.
Bij grootschalige sloopprojecten bieden ze vaak 50.000 tot 500.000 stenen aan voor hergebruik. Het hergebruik van deze gevelstenen levert een CO2-reductie op van maar liefst 95% vergeleken met nieuwe stenen produceren. Dat is geen kleine stap, maar een flinke sprong vooruit.
En het kan nog beter. Bakstenen zijn al deels circulair.
Volgens de KNB (Koninklijke Nederlandse Bakstenen Fabrikanten) mag een nieuwe baksteen tot 25% gebakken keramisch materiaal bevatten.
Dat betekent dat oude stenen, na vermalen, weer als grondstof kunnen dienen. Zo sluit de cyclus zich langzaam.
Baksteengevels zijn circulair
Een bakstenen gevel gaat decennialang mee. Maar wat gebeurt er als het gebouw zijn functie verliest?
In plaats van slopen, kiezen we voor demonteren. Dat is de basis van circulair bouwen. Een muur die je met losmaakbare methoden bouwt, kan later weer uit elkaar gehaald worden.
De stenen blijven intact en kunnen direct opnieuw worden gebruikt. Denk aan het ClickBrick-systeem van Wienerberger.
Dit is een droogstapelsysteem waarbij stenen zonder mortel op elkaar worden gestapeld en vastgeklikt met kunststof clips. Uit onderzoek van de VUB via Ecobouwers blijkt dat dit systeem 70% van zijn waarde behoudt na 30 jaar. Dat is een sterke business case voor hergebruik. Je bouwt snel, zonder water of zand, en je kunt de muur later net zo makkelijk weer demonteren.
Traditioneel metselwerk met cementmortel is minder flexibel. Cement hardt uit en hecht zich vast aan de steen, waardoor de stenen bij sloop vaak beschadigd raken of onder de mortelresten zitten.
Dat maakt hergebruik lastig en duur. Kies je voor losmaakbaar bouwen, dan voorkom je deze valkuil en houd je waardevolle materialen in de keten.
Circulair metselwerk, hoe werkt dat?
Circulair metselwerk draait om drie principen: selectief slopen, stenen schoonmaken en opnieuw verwerken. Bij selectief slopen worden muren zorgvuldig afgebroken, steen voor steen.
Dat vraagt precisie, maar het loont. De stenen worden gesorteerd op kwaliteit, kleur en formaat. Vervolgens worden ze gereinigd om oude mortelresten te verwijderen.
Om de kwaliteit te garanderen, is documentatie essentieel. Vraag bij sloopprojecten altijd een testrapport op van de stenen.
Zeven ontwerpstrategieën
Meet de druksterkte, de wateropname en de vorstbestendigheid. Zo weet je zeker dat de stenen geschikt zijn voor hergebruik. Rebrick doet dit standaard, waardoor bouwers met vertrouwen oude stenen kunnen toepassen. Voor het opnieuw metselen kies je voor een losmaakbare mortel.
- Kies voor droogstapelsystemen zoals ClickBrick.
- Gebruik kalkmortel in plaats van cement.
- Ontwerp modulaire gevels die je per sectie kunt vervangen.
- Documenteer materiaalkwaliteit met testrapporten.
- Plan voor demonteren: vermijd lijm en onherstelbare verbindingen.
- Herkenbare scheidingslijnen in het metselwerk aanbrengen.
- Voorkom vermenging van materialen; houd baksteen bij baksteen.
Kalkmortel is hier ideaal voor. Het is elastisch, vochtregulerend en breekt op termijn af zonder de stenen te beschadigen.
Circulair gevelmetselwerk met kalk
Bovendien is kalk een biobased materiaal, wat past bij duurzaam bouwen. In combinatie met het ClickBrick-systeem bouw je een muur die volledig demonteerbaar is. Platform CB'23 heeft een Leidraad Circulair Ontwerpen 2.0 uitgebracht met werkafspraken voor de bouw.
Een van de kernideeën is het toepassen van ontwerpstrategieën voor losmaakbaarheid. Voor metselwerk betekent dit:
Deze strategieën zorgen ervoor dat je bouwt voor de toekomst. Je maakt het mogelijk om materialen langer te gebruiken en minder afval te produceren. Kalkmortel is een eeuwenoud materiaal dat perfect past bij circulair bouwen.
Het is zachter dan cement en werkt mee met de bewegingen van de gevel. Als je ooit de muur wilt demonteren, los je de voegen eenvoudig op zonder de stenen te beschadigen.
Kalk is bovendien biobased en kent een lage CO2-voetafdruk vergeleken met cement. De prijs van kalkmortel ligt iets hoger dan cementmortel, maar de voordelen wegen op.
Reken op ongeveer €15-€20 per vierkante meter voor kalkmortel, exclusief arbeid. In combinatie met hergebruikte stenen bespaar je op materiaalkosten, omdat de stenen vaak gratis of tegen een lage prijs beschikbaar zijn via sloopprojecten. Let op: moderne lijmen en snelbindende mortels bemoeilijken hergebruik.
De laatste optie is recyclage
Ze hechten te sterk en laten de stenen breken bij demonteren. Vermijd deze materialen en kies voor traditionele, losmaakbare methoden.
Als stenen niet meer geschikt zijn voor hergebruik, is recyclage een optie. Bakstenen worden vermalen tot granulaat en gebruikt als toeslagmateriaal in nieuwe bakstenen of beton. Zoals eerder genoemd, mag een nieuwe baksteen tot 25% keramisch materiaal bevatten. Dit sluit de keten en vermindert de vraag naar nieuwe grondstoffen.
Recyclage is echter de minst gewenste optie. Hergebruik levert meer waarde op en verbruikt minder energie.
Focus daarom op selectief slopen en losmaakbaar bouwen. Als recyclage nodig is, kies dan voor gesloten-lus recyclage, waarbij het materiaal weer in dezelfde toepassing terechtkomt.
Praktische tips voor circulair metselwerk
Wil je aan de slag met circulair metselwerk? Begin met een sloopproject in de buurt.
Neem contact op met Rebrick of andere urban mining-bedrijven om hergebruikte stenen te bemachtigen. Vraag altijd om testrapporten om de kwaliteit te checken. Kies voor het ClickBrick-systeem of een vergelijkbaar droogstapelsysteem voor eenvoudige demonteren.
De aanschafprijs ligt rond €50-€70 per vierkante meter, exclusief stenen. In combinatie met kalkmortel bouw je een duurzame, losmaakbare gevel.
Documenteer je materiaalkeuzes. Gebruik de Leidraad Circulair Ontwerpen 2.0 om werkafspraken vast te leggen.
Zo zorg je ervoor dat je gebouw in de toekomst makkelijk gedemonteerd kan worden en materialen hergebruikt kunnen worden. Als laatste: denk vooruit. Bouw niet alleen voor nu, maar voor de levenscyclus. Met circulair metselwerk bespaar je kosten, verlaag je je CO2-voetafdruk en geef je oude stenen een nieuw leven. Dat is mooi meegenomen, voor jou en voor de planeet.