Circulair bouwen in de tender: gunningscriteria en EMVI
Stel je voor: je mag een nieuw gebouw neerzetten. De traditionele vraag is dan: wie doet het goedkoopst? Dat werkt vaak averechts.
Je krijgt een gebouw vol nieuwe materialen, die na een jaar of zestig weer op de afvalberg belanden.
Tegenwoordig verandert dat spel. Circulair bouwen wordt de norm.
En in een aanbesteding (tender) draait het niet lóóg om de laagste prijs, maar om de slimste oplossing. Hoe je dat als opdrachtgever of aannemer in een tender aanpakt? Dat leg ik je uit, alsof we aan de keukentafel zitten.
Waarom je oude bakstenen een tweede leven verdienen
Circulair bouwen is simpelweg een manier van bouwen waarbij je alle materialen zo lang mogelijk gebruikt.
Je ziet een gebouw niet als een eindpunt, maar als een 'materialenbank' voor de toekomst. Denk aan bakstenen die je straks weer kunt gebruiken, of houten balken die je makkelijk uit elkaar haalt. Dit is belangrijk omdat de aarde niet oneindig grondstoffen heeft. Bovendien is de bouwsector verantwoordelijk voor een enorme berg CO2-uitstoot en afval.
Door materialen te hergebruiken, verminder je dat. Je vraagt je misschien af: wat levert dat op?
Allereerst een veel lagere CO2-voetafdruk. Stel dat je 10.000 kg gebruikt beton hergebruikt, dan hoef je dat niet nieuw te produceren.
Dat scheelt enorm veel energie. Ten tweede zorg je voor een stabielere markt. Je bent minder afhankelijk van schaarse grondstoffen en fluctuerende prijzen.
En ten derde: het is gewoon een goed verhaal. Opdrachtgevers en gebruikers van een gebouw vinden het steeds vaker essentieel dat er duurzaam wordt gebouwd.
De tender: van laagste prijs naar slimste prestatie
Een aanbesteding draait om keuzes maken. Vroeger was het vaak 'prijs-kwaliteit'.
Tegenwoordig komt er een derde component bij: de circulaire economie. In een tender leg je als opdrachtgever vast wat je wilt op het gebied van hergebruik.
Je kunt dit op twee manieren doen: via gunningscriteria en via EMVI. EMVI staat voor Economisch Meest Voordelige Inschrijving. Dit is de manier waarop je een opdracht gun je.
Je kijkt niet alleen naar de prijs, maar naar de verhouding tussen kosten en kwaliteit. Circulaire eisen kun je hier prachtig in kwijt.
Je geeft punten voor een plan waarin materialen worden hergebruikt, of waarin biobased materialen worden gebruikt. Hoe beter het plan, hoe meer punten, en hoe groter de kans op gunning. Om te zorgen dat iedereen weet wat je bedoelt, kun je eisen stellen aan het materiaalpaspoort. Dit is een digitaal 'paspoort' van het gebouw.
Hierin staat precies welke materialen erin zitten, waar ze vandaan komen en hoe je ze straks weer uit elkaar kunt halen.
Zonder dit paspoort is hergebruik namelijk heel moeilijk.
Wat vraag je nu concreet? De criteria op een rij
Het lastige is dat circulair bouwen in de praktijk soms abstract voelt. Hoe maak je het tastbaar in een tender?
Je kunt concrete eisen stellen aan materialen. Bijvoorbeeld: eis dat minimaal 50% van het basismateriaal (zoals bakstenen, beton of staal) bestaat uit gerecyclede of hergebruikte componenten.
Of dat het gebouw 'demontabel' is. Dat betekent dat je het zonder beschadiging uit elkaar kunt halen. Een andere aanpak is het stimuleren van biobased materialen.
Dit zijn materialen die uit de natuur komen en weer terug kunnen naar de natuur. Denk aan hout, maar ook aan materialen als vlas, stro of schimmelwol (Mycelium). Je kunt in de tender eisen dat er bijvoorbeeld 30% biobased materialen worden gebruikt in de gevel of het interieur. Je kunt ook werken met een 'circulair percentage'.
Dit bereken je aan de hand van de 'Material Cost Indicator' (MCI).
Dit getal geeft aan hoeveel hergebruikte materialen er zijn gebruikt vergeleken met nieuwe. Een MCI van 0 betekent alles nieuw.
Een MCI van 100% betekent alles hergebruikt. Je kunt als opdrachtgever eisen dat de inschrijver een MCI van minimaal 50% moet halen. Vergeet Urban Mining niet.
Dit is het idee dat je een gebouw ziet als een 'mijn' vol waardevolle grondstoffen.
In de tender kun je eisen dat de aannemer bij de sloop van het oude gebouw (als er een staat) zoveel mogelijk materialen redt. Denk aan het strippen van koperen leidingen, het zorgvuldig lossen van bakstenen of het redden van eiken balken. Deze materialen mogen dan worden verwerkt in het nieuwe gebouw of elders worden hergebruikt.
Modellen en prijzen: wat kost het en wat levert het op?
Veel opdrachtgevers zijn bang dat circulair bouwen duurder is. Dat hangt er echt van af wat je doet en hoe de Raad voor de leefomgeving adviseert over deze transitie.
Laten we even naar een paar concrete voorbeelden kijken. Stel, je kiest voor hergebruikte bakstenen. Nieuwe bakstenen kosten ongeveer €40-€60 per m².
Hergebruikte bakstenen (gezandstraald en schoon) kosten vaak €25-€40 per m². De 'winst' zit hem hier in de materiaalkosten.
Echter, de verwerking kan duurder zijn omdat je ze vaak met de hand moet uitzoeken.
Toch levert het een prachtig verhaal op en een unieke uitstraling. Kies je voor biobased materialen, zoals een gevel van thermisch gemodificeerd hout (bijvoorbeeld Accoya of Kebony). Dit is duurder dan standaard aluminium. Accoya kan €120-€150 per m² kosten, terwijl aluminium rond de €90-€110 zit.
De meerwaarde zit hem in de CO2-opslag en de uitstraling. In een EMVI-score kan dit zwaar tellen.
De investering in een goed materiaalpaspoort verdien je terug in de exploitatiefase. Als je gebouw na 40 jaar gesloopt wordt, en je hebt een perfect paspoort, dan ben je de sloopkosten kwijt, maar leveren de materialen geld op. Een baksteen die je opnieuw verkoopt levert €0,50 per stuk op.
Bij 100.000 stenen is dat €50.000,-. Dat zijn serieuze bedragen.
Praktische tips voor je volgende tender
Wil je aan de slag? Begin klein. Je hoeft niet meteen een gebouw neer te zetten dat voor 100% circulair is.
Kies voor je volgende project één focusgebied. Bijvoorbeeld: de gevel of het interieur. Dit maakt het voor de aannemer makkelijker om een goede offerte te maken.
- Stel een minimumeis: Vraag om een MCI-score van minimaal 30%. Dit forceert de markt om na te denken over hergebruik.
- Vraag om een demontabele verbinding: Eis dat boutverbindingen worden gebruikt in plaats van kitten of lassen. Dit maakt hergebruik straks veel makkelijker.
- Beloon innovatie: Geef extra punten voor partijen die materialen uit de regio halen (Urban Mining) of die een tweede leven voor materialen garanderen (zoals een 'take-back' garantie).
- Maak het bespreekbaar: Tijdens de marktconsultatie vraag je: "Hoe ga jij zorgen dat je materialen na 40 jaar weer waardevol zijn?" De reacties hierop zeggen veel over de kunde van de partij.
Onthoud goed: circulair bouwen in een tender is geen straf, het is een kans.
Houd hierbij ook rekening met de wettelijke verplichtingen voor aannemers. Het zorgt voor slimmere gebouwen, lagere toekomstige kosten en een beter imago. Door het slim te verwoorden in je EMVI-criteria, haal je het beste uit de markt. En wie weet, misschien bouw je straks wel met bakstenen die ooit in een school uit 1960 hebben gezeten. Dat is pas duurzaam.