BNA (Bond van Nederlandse Architecten) en circulair ontwerpen
Stel je voor: je loopt door een bouwplaats en ziet geen stapels nieuwe bakstenen, maar hergebruikte gevelpanelen van een gesloopt kantoor. Je ziet hout dat ooit een schuur was, nu als warme wandbekleding.
Dit is de toekomst die de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) voor ogen heeft, en ze helpen architecten om die realiteit te bouwen. Het gaat niet om een verre droom, maar om praktisch, slim en mooi ontwerpen met wat we al hebben.
Wat is circulair ontwerpen volgens de BNA?
Circulair ontwerpen betekent simpelweg dat je gebouwen ontwerpt alsof je een Lego-set bouwt die je altijd weer uit elkaar kunt halen. Je kiest materialen die niet worden vernietigd na hun eerste leven, maar die je kunt demonteren, hergebruiken of recyclen.
De BNA ziet dit als een nieuwe basis voor het hele vak, niet als een leuke extra optie. Denk aan een prefab houten gevel van een merk als Finnhout, waarbij elke plank vastzit met schroefverbindingen in plaats van lijm. Of isolatiemateriaal van hennepvezels van HempFlax dat je later weer kunt composteren.
De BNA benadrukt dat je bij het tekenen al nadenkt over hoe het gebouw uit elkaar gaat, nog voordat het af is.
Dit voorkomt afval en bespaart kosten op de lange termijn. Een kernbegrip hierbij is 'urban mining'. Dit betekent dat je de stad ziet als een mijn vol waardevolle materialen.
In plaats van grondstoffen uit de aarde te halen, halen we ze uit gesloopte gebouwen. De BNA stimuleert architecten om materiaalpassen te maken voor projecten, waarin precies staat wat er hergebruikt kan worden.
Waarom is dit zo cruciaal voor de bouw?
De bouw is verantwoordelijk voor ongeveer 40% van de CO2-uitstoot en een derde van al het afval in Nederland. Dat is een enorm probleem, maar ook een enorme kans.
Circulair ontwerpen verlaagt die uitstoot drastisch, omdat je nieuwe grondstoffen vermijdt en minder energie verbruikt bij productie. Het is niet alleen goed voor de planeet, het maakt gebouwen ook toekomstbestendig. Materialen worden schaarser en duurder, dus hergebruik bespaart echt geld.
Stel je voor dat je een gevel van gerecycled aluminium koopt voor €80 per vierkante meter, terwijl nieuw aluminium €120 kost.
De BNA wijst op de economische voordelen: je bent minder afhankelijk van volatiele markten voor nieuwe materialen. Bovendien voldoe je aan strengere regels, zoals de nieuwe circulaire ambities van de Rijksoverheid die eisen dat in 2030 50% van de bouwmaterialen circulair is. Architecten spelen hierin een sleutelrol, omdat zij de ontwerpkeuzes maken die het hergebruik mogelijk of onmogelijk maken.
De BNA ziet circulair ontwerpen als een morele plicht en een professionele uitdaging. Het gaat om verantwoordelijkheid nemen voor de volgende generatie bouwers. Zonder actie blijven we een lineaire economie draaien die de planeet uitput.
De kern van circulair ontwerpen: hoe werkt het in de praktijk?
Het begint met materiaalkeuze: kies voor biobased materialen zoals hout, stro of schelpen die lokaal beschikbaar zijn.
Een voorbeeld is de toepassing van vlas van Nederlandse bodem als isolatie, wat ongeveer €15 per vierkante meter kost. De BNA adviseert om een materiaalpaspoort te maken voor elk gebouw, een digitaal dossier dat bijhoudt wat erin zit en hoe je het demonteert.
Dit paspoort is essentief voor urban mining, want het maakt het gebouw tot een toekomstige grondstofbron. Een andere sleutel is modulair ontwerpen: bouw in componenten die je los kunt koppelen. Denk aan een systeem van CLT (Cross Laminated Timber) platen van bijvoorbeeld Stora Enso, die je vastzet met bouten in plaats van lijm. Je kunt een hele wand vervangen zonder de rest aan te tasten, wat de levensduur verlengt tot wel 100 jaar.
De BNA promoot dit via workshops waar architecten leren hoe je verbindingen ontwerpt die makkelijk losgaan.
Werken met hergebruikte materialen vereist creativiteit: een bakstenen gevel van een gesloopt huis kun je schoonmaken en opnieuw gebruiken voor €25 per vierkante meter, inclusief verwerking. Urban mining komt hierbij kijken door samenwerking met sloopbedrijven die materialen selectief slopen. De BNA ondersteunt dit met netwerken waar architecten materiaalstromen kunnen opzoeken, zoals via het platform Madaster.
Stappenplan voor een circulair ontwerp
- Analyseer de locatie: Bekijk wat er al staat en wat hergebruikt kan worden, zoals oude funderingspalen.
- Kies biobased materialen: Ga voor hout van FSC-gecertificeerde bossen of hennepvezels.
- Ontwerp modulair: Zorg dat onderdelen loskomen zonder beschadiging.
- Maak een materiaalpaspoort: Documenteer elk element voor toekomstig hergebruik.
- Test demontage: Bouw een proefopstelling om te zien hoe makkelijk het uit elkaar gaat.
Verschillende aanpakken en kosten in circulair bouwen
Er zijn verschillende modellen voor circulair ontwerpen, en de BNA moedigt aan om te experimenteren. Een basismodel is 'biobased en demonteerbaar', waarbij je vooral natuurlijke materialen gebruikt die composteren of herbruikbaar zijn.
Dit is ideaal voor kleine projecten zoals woningen, met kosten vanaf €1.200 per vierkante meter bouwoppervlakte. Een voorbeeld is een huis met houten skelet en stro-isolatie, wat na 50 jaar volledig afbreekbaar is. Een geavanceerder model is 'urban mining met hoogwaardig hergebruik', waarbij je materialen van gesloopte gebouwen integreert.
Denk aan stalen balken van een oude fabriek, die je opnieuw laat verzinken voor €50 per stuk.
De BNA ziet dit als een kans voor grootschalige projecten, zoals kantoren, waar je tot 70% hergebruikte materialen kunt halen. Kosten liggen hier hoger, rond €1.500 per m2, maar de besparing op nieuwe materialen compenseert dit op termijn. Prijzen variëren per regio en schaal: biobased isolatie van hennep kost €12-€18 per m2, terwijl gerecyclede betontegels van Reststoffenhandel €20-€30 per m2 zijn. Voor urban mining kun je materiaalmarkten bezoeken, waar een oude deur €50 kost en een stalen frame €100.
De BNA adviseert om een budget van 5-10% extra in te plannen voor het verwerken van hergebruikte materialen, maar dit verdient zich terug door lagere sloopkosten later. Een derde model is de 'circulaire wijk', waarbij je hele buurten ontwerpt als gesloten systemen.
Hierbij worden materialen gedeeld tussen gebouwen, zoals een centrale opslag voor hergebruikte bakstenen. Kosten voor zo'n wijk beginnen bij €2 miljoen voor een pilot van 10 woningen, maar schalen snel op. De BNA werkt samen met gemeentes om deze pilots te financieren via subsidies zoals de Regeling Reductie Energiegebouwen.
Praktische tips om direct aan de slag te gaan
Begin klein: kies voor je volgende project een enkele biobased component, zoals een houten gevel van €80 per m2.
Test urban mining door contact op te nemen met een sloopbedrijf in je regio en vraag naar beschikbare materialen. De BNA biedt gratis tools aan, zoals de Circulair Ontwerpen Toolkit, om je materiaalkeuze te stroomlijnen. Investeer in kennis: volg een workshop van de BNA over circulair ontwerpen of kies voor een bijscholing in circulaire technieken om je expertise verder te verdiepen.
Werk samen met leveranciers van merken zoals BioBased Buildings voor advies op maat. Volg een van onze masterclasses circulair bouwen en zorg dat je altijd een demontageplan maakt, zodat je gebouw een bron wordt voor toekomstige projecten.
Hou het simpel: focus op wat je direct kunt beïnvloeden, zoals het vermijden van lijm en kiezen voor schroefverbindingen.
Vraag advies aan de experts in circulair ontwerpen of zoek feedback via BNA-netwerken. Met deze stappen bouw je niet alleen een gebouw, maar een toekomst.